Không ai giàu ba họ, chẳng ai khó ba đời

 Cổ & Cũ – Du Hà Ngọc

Mùi khói bếp và một câu nói cũ

Chiều quê, có những ngày gió lặng. Khói bếp bay thẳng lên, mỏng như sợi chỉ, rồi tan vào khoảng trời đục màu tro. Ngồi bên hiên, nghe tiếng ấm nước sôi lục bục, chợt nhớ câu nói của các cụ ngày xưa:

“Không ai giàu ba họ, chẳng ai khó ba đời.”

Ngày nhỏ, nghe mà chẳng hiểu. Chỉ thấy người lớn nói vậy mỗi khi nhắc chuyện nhà ai đó vừa lên, vừa xuống. Lúc ấy, mình cứ tưởng đó là một lời an ủi… cho đỡ buồn. Sau này mới biết, đó không phải là lời dỗ dành — mà là một thứ kinh nghiệm sống đã lắng lại thành câu chữ.

Bà mọ 94 tuổi đang đọc sách - Một mình 03 cái nhà 

Giàu – khó, như con nước lên xuống

Hồi đó, làng có nhà bác Tư. Một thời ruộng nhiều, trâu béo, con cái ăn học đàng hoàng. Người ta vẫn bảo: “Nhà ấy phúc dày.” Nhưng rồi chỉ vài năm, chuyện làm ăn đổ bể, đất bán dần, con cái mỗi đứa một phương. Cái sân gạch đỏ ngày xưa cũng loang lổ rêu xanh.

Cũng trong làng ấy, có nhà chú Năm. Nghèo đến mức ngày mưa phải kê chậu hứng nước dột. Vậy mà mấy chục năm sau, con cái học hành tử tế, dựng được nhà mới, sáng đèn mỗi tối.

Hai câu chuyện, hai con đường, nhưng lại gặp nhau ở một chỗ:

Không có gì đứng yên mãi.

Giàu hay khó, suy cho cùng, cũng như con nước:

- Nước lên thì thuyền lên

- Nước rút thì bãi lộ

- Nhưng nước… không bao giờ ở một mực

Cái giữ được, không phải là tiền

Ngẫm kỹ, người xưa đâu chỉ nói chuyện giàu nghèo. Cái họ nhắc, là cách người ta đi qua giàu và nghèo.

Có người giàu lên thì quên gốc, tiêu xài, coi thường người khác. Đến lúc sa sút, không còn gì ngoài cái danh đã sứt mẻ.

Có người nghèo nhưng vẫn giữ nếp: làm ăn tử tế, dạy con nên người, sống có trước có sau. Đến khi khá lên, cái giàu ấy đứng vững hơn, vì có rễ.

Thế nên, cái truyền lại qua “ba họ” hay “ba đời”, không phải chỉ là tiền bạc.

Mà là:

- Nếp sống

- Cách đối đãi

- Và một chút “đức” âm thầm, không ai nhìn thấy

Đời người, hơn nhau ở lúc… chưa có gì

Người ta thường nhìn nhau lúc đã có: có tiền, có nhà, có danh. Nhưng hóa ra, điều đáng kể lại nằm ở lúc chưa có gì.

Khi nghèo mà không nản.

Khi khó mà không hèn.

Khi thiếu mà không đánh mất lòng tự trọng.

Những thứ đó, không ai tính thành tiền. Nhưng lại là thứ giúp một gia đình đi qua hết “ba đời” này đến “ba đời” khác.

Một chén trà, một nụ cười

Chiều xuống. Ấm chè nguội dần. Khói bếp cũng tan.

Câu nói cũ vẫn còn đó, như một lời nhắc nhẹ:

Đang giàu — thì đừng vội tự mãn.

Đang khó — thì cũng đừng vội buông xuôi.

Vì biết đâu, cái đang có hôm nay chỉ là một đoạn đường.

Và cái sắp tới… vẫn còn ở phía trước.

Người xưa nói ít, nhưng nói trúng.

Ngẫm lại, thấy cũng nhẹ lòng.

Giàu sang như bóng mây chiều,

Thoắt lên đỉnh nắng, thoắt xiêu cuối trời.

Ba đời gió đổi phận người,

Còn nhân còn nghĩa — còn đời ấm êm.

P/s:

Có những thứ tưởng bền như mái ngói kia… rồi cũng phai màu theo nắng gió.

Chỉ có nếp sống và lòng người — nếu giữ được — thì đi qua mấy đời… vẫn còn ấm như làn khói bếp chiều.