Một người anh họ nghèo, ít được đi học nhưng giàu tình nghĩa. Một chiếc giỏ cá tuổi thơ. Và một nén hương lặng cho người đã ngã xuống tháng Hai năm ấy.
 |
| Các liệt sĩ họ Hà trong đó có anh Phương |
Anh hơn tôi ở phần gánh nặng
Anh Phương là anh con ông bác ruột tôi. Gọi là anh, nhưng anh kém tôi đúng một tuổi. Thời ấy, hơn kém nhau một tuổi chẳng nói lên điều gì, chỉ biết ai khỏe thì gánh phần nặng hơn. Và anh Phương là người như thế — lặng lẽ, rắn rỏi, quen đứng mũi chịu sào.
Nhà nghèo. Nghèo đến mức cái nghèo trở thành nếp sinh hoạt hằng ngày. Anh không được học hết cấp ba mặc dù anh thi đỗ vào cấp 3. Hết cấp hai, anh ở nhà, thay cha mẹ cày cuốc, làm thuê, gánh gồng để nuôi các em nhỏ lớn lên qua từng bữa cơm độn khoai, độn sắn. Tôi được đi học. Anh ở lại với bùn đất, với cái đói đã gọi đúng tên từ lâu.
Chiếc giỏ cá tuổi thơ
Tuổi thơ hai anh em tôi gắn với những buổi theo dân làng đi đánh dậm cá. Sáng sớm tinh mơ, sương còn vướng trên ngọn cỏ, nước đầm lạnh ngắt, chân trần lội bùn mà lòng thì rộn ràng như đi hội.
Anh khỏe hơn tôi, tay dậm chắc, lại “sát” cá, nên giỏ lúc nào cũng nặng. Còn giỏ tôi, có hôm nhẹ tênh, cá đếm chưa đủ đầu ngón tay.
Gần về đến nhà, anh kéo tôi ngồi xuống bờ ruộng. Không nói nhiều, anh mở nắp giỏ mình ra, khom lưng, lựa từng con rồi nhặt sang giỏ tôi cho đến khi đầy đáy. Làm xong, anh cài lại nắp giỏ, phủi tay, cười một cái rất hiền:
“Thế là đủ rồi.”
Cá trong giỏ tôi, tôi được ăn. Cá trong giỏ anh, anh lựa những con to mang ra chợ bán, đổi lấy vài bơ gạo. Phần ngon để nuôi nhà, phần thua thiệt anh giữ lấy. Chuyện chia phần ngày ấy giản dị như hơi thở, mà theo tôi suốt cả đời.
Ngày anh đi
Cuối năm 1978, anh nhập ngũ. Khi đó anh mới cưới vợ được vài tháng. Vì là lao động chính nên anh đi sau tôi ba năm.
Lúc ấy, tôi cũng đang là bộ đội, không thể trực tiếp tiễn anh nhập ngũ. Ngày anh lên đường, tôi không ở bên. Nhưng trong ký ức, vẫn hiện rõ dáng anh gầy mà thẳng, khuất dần sau con đường làng lấm bụi — giống hệt bao lần anh đi làm sớm về muộn, chỉ khác là lần này, anh đi rất xa.
Tháng Hai không kịp chuẩn bị
Chiến tranh biên giới nổ ra ngày 17 tháng 2. Mười một ngày sau, ngày 28 tháng 2, anh hy sinh.
Anh để lại một người vợ trẻ và một đứa con gái chưa kịp nhìn mặt cha. Có những mất mát không kịp chuẩn bị, chỉ kịp đau.
Chiếc giỏ còn ở lại
Mỗi lần nghĩ về anh, tôi lại thấy hiện lên chiếc giỏ cá năm nào. Vẫn là bàn tay ấy, mở nắp giỏ, san bớt phần may mắn sang cho tôi, để phần thiếu thốn ở lại phía mình.
Anh đã quen gánh phần nặng từ thuở nhỏ. Và đến cuối cùng, anh vẫn gánh thay cho người khác.
Giỏ cá ngày xưa anh san bớt
Cho tôi đầy đáy bữa cơm nghèo
Phần anh để lại là im lặng
Theo suốt đời tôi, chẳng nói nhiều.
P/s:
Có những người không để lại nhiều kỷ vật. Chỉ để lại một cách sống. Và suốt đời sau, ta vô thức sống theo — lúc nào không hay.
Anh hy sinh sau loạt đạn pháo của TQ bắn vào huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu cũ. Phần mộ anh đã được gia đình mang về nằm cùng đồng đội ở Nghĩa Trang Liệt Sĩ quê nhà.
---
PHẦN ANH ĐỂ LẠI
Có những người ra đi, để lại nhà cửa, ruộng vườn, giấy tờ. Cũng có những người ra đi, chẳng kịp để lại gì cho riêng mình. Nhưng họ để lại một thứ khác — âm thầm hơn, bền hơn.
Anh Phương của tôi thuộc về loại người thứ hai.
Anh ra đi khi tuổi còn rất trẻ. Không kịp dặn dò. Không kịp dạy bảo. Không kịp nhìn mặt đứa con gái mình sinh ra. Nếu hỏi anh để lại gì, chắc nhiều người sẽ lắc đầu: không của cải, không một bức ảnh, không kỷ vật đáng gọi tên.
Nhưng có một “phần” anh để lại, không ai cầm được bằng tay, mà ai cũng có thể mang theo suốt đời.
Anh để lại thói quen nhường phần hơn. Nhường từ bữa ăn, từ giỏ cá, từ những việc nặng nhọc. Không cần ai chứng kiến, cũng không cần ai ghi công. Nhường như một phản xạ sống.
Anh để lại cách làm việc mà không kể lể. Làm xong rồi thôi. Không đem ra nhắc lại. Không lấy đó làm điều kiện để được thương nhiều hơn.
Anh để lại sự im lặng tử tế. Không phải im lặng vì cam chịu, mà im lặng để người khác được yên. Phần ồn ào, anh gánh lấy. Phần nhẹ nhàng, anh nhường đi.
Sau này, lớn lên, đi qua nhiều va vấp, tôi mới nhận ra mình đã sống theo anh từ lúc nào không hay. Trong những lần nhường người khác một phần thuận lợi. Trong những lúc chọn im lặng thay vì hơn thua. Trong những khi gánh việc khó mà không buồn thanh minh.
Không ai dạy tôi những điều ấy bằng lời. Tôi học bằng cách nhìn anh sống.
Chiến tranh lấy đi anh. Thời gian làm mờ dần gương mặt. Nhưng “phần anh để lại” thì ở yên trong tôi, như một thước đo thầm lặng. Mỗi khi đứng trước một lựa chọn khó, tôi lại tự hỏi: nếu là anh, anh sẽ làm thế nào?
Và lạ thay, câu trả lời thường rất đơn giản.
---
P/s:
Có những con người không cần hiện diện lâu. Chỉ cần sống đúng. Phần còn lại, họ gửi vào đời sau.
