Nhân năm Bính Ngọ, nói chuyện về ngựa phi nước kiệu, ngựa phi nước đại

Từ hình ảnh con ngựa trong ca dao, văn học cổ và Truyện Kiều, suy ngẫm về nhịp đi của con người và xã hội giữa tăng trưởng nhanh và phát triển bền vững.

Cưỡi ngựa - Ảnh minh họa

Ngựa trong văn hóa phương Đông

Trong văn hóa phương Đông, ngựa không chỉ là phương tiện đi lại hay công cụ chiến tranh, mà còn là biểu tượng của tốc độ, chí khí và số phận. Nhân năm Bính Ngọ, nói chuyện về “ngựa phi nước kiệu” và “ngựa phi nước đại” cũng là dịp nhìn lại cách con người từ xưa đến nay đã hình dung về nhịp đi của đời sống: lúc khoan thai, lúc gấp gáp, lúc cần ghìm cương, lúc phải thúc roi.

Trong ca dao, hình ảnh con ngựa thường gắn với đường xa, với phận người và sự bền bỉ. “Ngựa quen đường cũ” không chỉ nói về thói quen, mà còn hàm ý sự ổn định, sự an toàn của những lối đi đã được thử thách. Dáng ngựa đi nước kiệu – đều, chắc, không phô trương – gần với tinh thần dân gian ấy: làm ăn chậm mà chắc, sống thuận tự nhiên, liệu cơm gắp mắm. Đó là triết lý tồn tại của một xã hội nông nghiệp, nơi con người hiểu rằng đi quá nhanh thường phải trả giá.

Ngựa trong văn học

Trong văn học trung đại, ngựa lại mang sắc thái của biến động và đổi thay. Mỗi lần ngựa hí, vó câu dồn dập, thường là báo hiệu một bước ngoặt số phận. Truyện Kiều của Nguyễn Du là một ví dụ điển hình. Con ngựa trong Kiều không chỉ chở con người đi qua không gian, mà còn kéo họ trượt dài trong định mệnh. Kiều theo Mã Giám Sinh “lần bước theo nhau”, vó ngựa ấy không phi nước đại, nhưng cũng không còn nước kiệu bình yên; đó là nhịp đi lửng lơ, nửa cưỡng ép, nửa mù mờ, mở ra một chuỗi đoạn trường.

Ở những đoạn khác, hình ảnh “yên ngựa”, “cương xe” trong Kiều luôn gắn với quyền lực của kẻ cầm cương và sự bị động của người bị chở đi. Người không cầm cương thì dù ngựa có phi nhanh đến đâu, đích đến cũng không thuộc về mình. Đó là một ẩn dụ sâu sắc: tốc độ không quyết định hạnh phúc, mà là quyền làm chủ hướng đi.

Ngựa trong đời sống hôm nay

Trở lại với đời sống hôm nay, “ngựa phi nước đại” gợi nhớ những giai đoạn phát triển nóng, nơi xã hội bị cuốn theo nhịp tăng trưởng dồn dập, đôi khi chưa kịp chuẩn bị về thể chế, văn hóa và môi trường. Còn “ngựa phi nước kiệu” gần với tinh thần phương Đông truyền thống: biết dừng, biết chậm, biết giữ sức cho đường dài. Điều đáng nói là, trong một thế giới hiện đại, không thể chỉ đi nước kiệu, nhưng cũng không thể mãi phi nước đại.

Cái khó – và cũng là cái khôn – của con người hiện đại là học cách đổi nhịp. Khi cần bứt phá thì cho ngựa phi nhanh, nhưng khi đường gập ghềnh, khi sức đã hao, phải biết ghìm cương, trở về nước kiệu. Văn hóa dân gian và văn học cổ, từ ca dao đến Truyện Kiều, rốt cuộc đều gặp nhau ở một lời nhắc nhở giản dị: ai đi quá nhanh thường không kịp nhìn thấy mình đang đi về đâu.

Với Việt Nam hôm nay, câu chuyện ngựa phi càng trở nên thời sự. Bài toán đặt ra không chỉ là tăng trưởng bao nhiêu phần trăm, mà là tăng trưởng theo cách nào: làm sao để vừa đi nhanh, vừa không kiệt sức; vừa phát triển, vừa không đánh đổi môi trường và chất lượng sống của các thế hệ tương lai. Có lẽ, khôn ngoan nhất là biết khi nào cho ngựa phi nước đại, và khi nào để nó trở về nước kiệu.

Ngựa quen nước kiệu đường dài,

Chậm mà bền chí, chẳng hoài sức chân.

Nước đại phút chốc vang sân,

Qua dốc mới biết mấy lần hụt hơi.

P/s

Trong văn chương xưa, bi kịch không nằm ở con ngựa chạy nhanh hay chậm, mà ở chỗ người ngồi trên yên có biết mình đang đi đâu hay không.

https://youtu.be/5dkNDN9_BNo?feature=shared

(Kích đúp vào đường dẫn để xem)

---